تعمیم بیش از حد در گویش کرمانجی

نویسنده: محمد تقوی

در فراگیری زبان مادری و یا حتی یادگیری زبان دوم، «تعمیم بیش از حد» به فرایندی اطلاق می‌شود که هنگام تعامل فراگیر با زبان مادری یا تعامل زبان‌آموز با زبان دوم اتفاق می‌افتد، یعنی وقتی که یک قاعده یا مطلب خاص- بدون در نظر گرفتن قواعد آن زبان- با زیر پا گذاشتن محدودیتِ قواعد زبانی، به تمام زبانِ هدف تعمیم می‌یابد. بنابراین...

گاهی کودکان یا زبان آموزانی مشاهده می‌شوند که در مرحلة خاصی از فراگیری یا یادگیری زبان کردی(گویش کرمانجی) به عنوان زبان مادریِ یا زبان دوم، شکل ساده یا غیر صرفیِ ضمایر شخصی(بخصوص اول شخص) را به عنوان فاعل تمامی افعال بکار می برند این در حالیست که در جایگاه بی نشان و استاندارد جملات گویش کرمانجی این نوع از ضمایر فقط به عنوان فاعل فعلهای لازم در همه زمانها و همچنین فاعل فعلهای متعدی در فقط زمان حال و همچنین مفعول در زمان گذشته بکار می روند به عبارتی دیگر کودکان یا زبان آموزان دست به یک تعمیم بیش از اندازه می زنند یعنی این ضمایر ساده را به عنوان فاعل به همه فعلها تعمیم می دهند. 

مثال

الف: کاربرد ضمیر اول شخص به عنوان فاعل در جملات بی نشان و استاندارد:

۱. ئەز تێم.(من می آیم.)

۲. ئەز هاتم.(من آمدم.)

۳. ئەز وی دبینم.(من او را می بینم.)

ب: کاربرد ضمیر اول شخص ساده به عنوان مفعول در جملات بی نشان و استاندارد:

۴. وی ئەز دیتم.(او من را دید.)

 

کودک و زبان آموز فراگرفته و یاد گرفتە اند کە در تقریبا اکثر فعلها فاعل به صورت ساده و غیرصرفی بکار می رود بنابراین این قاعده را به فاعل فعلهای متعدی در زمان گذشته نیز تعمیم می دهند.

نمونەای از تعمیم بیش از حد در جملات زیر قابل مشاهده است:

۵. ئەز گۆت(من گفتم.)

در جملە فوق ضمیر ساده اول شخص مفردِ /ئەز/ بە جای ضمیر صرفی اول شخص /من/ بکار برده شده است. حتی برخی کودکان و زبان آموزان در این تعمیم پا را فراتر می گذارند و شناسه فعل را نیز با فاعل مطابقت می دهند در صورتی که این تطابق شناسه فعل با فاعل فقط در فعلهای لازم و همچنین متعدی و فقط در زمان حال اتفاق می افتد و نه در زمان گذشته. 

۶. ئەز گۆتم.(من گفتم.)

علاوه بر این کودک به عنوان فراگیر و زبان آموز به عنوان یادگیرنده چون هنوز بە درک درستی از نحوە بکار بردن ضمایر شخصی ساده و تمییز آنها با ضمایر صرفی دست نیافته است لذا ممکن است این ضایر ساده را بعنوان مضاف الیه بعد از اسمی دیگر نیز بکار ببرد یعنی باز به نوعی به تعمیم بیش از حد دست می زنند.

نمونه ای از تعمیم بیش از اندازه در بکار بردن ضمیر شخصی ساده در عبارت زیر دیده می شود:

۷. *کتابا ئەز(کتاب من)

٨. *سۆلا ئەز(کفش من)

۹. *دەفتەرا ئەز(دفتر من)

 

تا اینکه کودک و زبان آموز در مراحل پیشرفته( در کودک بعد از سن حدود چهار سال و در زبان آموز بعد از گذراندن دوره متوسط) به این درک می رسند که در قاعده بکار بردن فاعل و همچنین ضمیر شخصی ساده، استثنایی وجود دارد و آن اینکه فاعل فعلهای متعدی در زمان گذشته باید صرف شود و شناسه فعل نیز در این زمان با فاعل مطابقت نمی کند بلکه با مفعول مطابقت می کند.

همچنین ضمیر شخصی بعد از اسمی دیگر صرف می شود.

مثال:

۱۰. من گۆت(من گفتم.)

۱۱. وی ئەز دیتم.(او من را دید.)

۱۲. کتابا من(کتاب من)

لازم بە ذکر است که تعمیم بیش از اندازه در تقریبا همه زبانها مرسوم و طبیعی است یعنی در اکثر زبانها در مراحل اولیه زبان آموزی به عنوان یک خطای زبانی و تعمیم بیش از اندازه رخ می دهد. به عنوان مثال کودک در مرحله خاصی از یادگیری زبان انگلیسی به عنوان زبان مادری خود، پسوند زمان گذشتة افعال باقاعده (walked، opened) را به تمام افعال تعمیم می‌دهند (goed، flied)؛ تا اینکه می‌فهمند گروهی از افعال، «بی‌قاعده» هستند و “ed” نمی‌گیرند.

همچنین نمونه تعمیم بیش از حد در زبان فارسی هنگامی است که کودک عبارتی مانند «هوا گرمه، پزیدم!» را به زبان می‌آورد، در حالی که «پختن» در واقع یک فعل بی‌قاعده است. زبان‌آموز که نمی‌داند این قواعد دارای استثناها و محدودیت‌های خاص هستند، آنها را بیش از حد تعمیم می‌دهد.