Strana "Keça Kurd a Çinaranê

 

Kurteyeka ji pirtûka "#Hêzar_û_yêk_şebê_Kurmanc"

Nivîskar: #Kelîmulla_Tevehudî

Wergêr: #Mihemed_Teqevî

 

Rojekê ji rojên biharê, Perîşanê, destê keça xwe ya biçûk, Mircanê, girt û ji gundî derket û vegerîya alî konê xwe. Di rêya pirrpêç a çîyayên Çinaranê da, du memûrên dewletê ku ji bo dizîyê diçûn nava konên koçeran, çavên wan li jineke bedew û ciwan bi navê Perîşan û zarokeke mezlûm bi navê Mircan ket. Wan du dêwan êriş û destdirêjîya wan kirin û bilez li hespên xwe siwar bûn û hespên xwe bezandin û ji wir dûr bûn.

Piştî demeke kurt, Perîşan bi çavên tijî hestir, heyran, jar, belengaz û kelogirî kete nava rê û ligel keça xwe çûn alî konê. Rojê ji şermê dixwast xwe li paş çîyan veşêrîne. Perîşanê pişta xwe da ser zinarekî û rûyê keça xwe Mircan ramûsand û got: delalîka min, ez êdî nikarim ji çîyê hilkişim û hêzek li min nemaye, here konê û ji bavê xwe Dilaverî ra bibêje bila were alîkarîya min.

Mircan çû û bavê xwe ji westîyan û mandîbûna dayîkê agahdar kir.

Dilaverî bawer nedikir ku jineke çeleng weke Perîşanê, westîyayî û ji pê ketîbe. Bilez revîya çû û xwe gihand Perîşanê lê piştî dîtina wê, çav lê tarî bûn û dinya di dora serê wî da zivirî. Perîşan di nav xwîna xwe da werbûbû. Ji ber şermsarîya mezin, mirin li ber çavên wê ji jîyanê xweştir bû loma wê kêr heta desteyê kiribû di nava sîngê xwe da û xwe kuştibû. Jin û mêrên koçer bi qîrîn û girîna wan, xwe gihandin leşê xwînîya Perîşanê û paşê wan lêş li ser çîyayekî di paş konan da defin kir.

Roja din Dilaverî pezên xwe firotin û çû Qûçanê û tifengeka Birno û desteyeke guleyan kirrîn. Di jîyana koma mêran da tifeng hevalê mezlûm û bêçareyen e.

Hîn çilema Perîşanê negihiştibû ku bo careke din ew du jandarmên bênamûs ji pasegeha Çinaranê çûn çîyê. Dilaverî şev û rojan xwe di paş zinaran da veşartîbû û li benda demeka wisa bû. Ev dema tolhildanê ye loma tilên wî çû ser maşeya tifengê û gule berda. Dengê guleyê derket û du jandarmên bedkar ketin erdê. Dilaverî kêr ji kemera xwe derxist û serên wan jê kirin û avêtin torbeyê xwe û çû alî konan.

Wî serên xwînî yên wan du jandarman li şivekî girêdan û kutan bin gora Perîşanê ku êdî bibe nîşana namûsperestî û tolhildana wî. Êdî karê wî xilas bûbû.

Êvara wê rojê Dilaverî destê Mircanê girt û çûn nava işkefteka çîyê û xwe veşartin. Jandarman ji bo serê birrî yê Dilaverî xelat danî û şev û rojan ew şopand. 

Lê Dilaver û Mircan, payîz û zivistanê di çîya û işkeftên Hezarmeçîtê da, jan û serma û berf û baran û birçînê derbas kirin û ji ber dûrî û cidatîya ji dayîkê û hevjînê hêstir rijandin. 

Newroz hat. Dilaver şevane çû Çinaranê û bi alîkarîya hevjîna hevalê xwe, damanek ji mexmelên sor û bedew bo Mercanê durû û lê kir daku êş û kula bêdêbûnê ji bîr bike..

Ew dem Mircan di cilûbergên nû  û rengîn da çiqas bedew û xweşk bûbû.

Şeva yekem a sala nû bû. Dilaver û Mircan bêxanî, li ser tendûra Kelbelîyî rûniştibûn û leşên xwe yên cemidî û sermajo di germayê agirê nîvtemirî da germ dikirin.

Dilaverî dest kişand ser gulîyên Mircanê û keça xwe ya biçûk û xweşik perixand û jê ra lorand daku rakeve: 

Rakev keçika delala min ku newroza te pîroz be

Rakev merxa min a xweşik ku newroza te pîroz be

Rakev ey nazenîna min ku newroza te pîroz be ...

Lorandina Dilverî hîn xilas nebûbû, Mircan di xewa şîrîn bû ku ji paş dîwarê mala Kelbelîyî dengê guleyekê ji tifengê jandarmekî derket û piştra dengê axîn û şewitîna Mircanê bilind bû û wekî balindeyeke baskşikestî kete nava tendûrê û cilûbergên wê yên rengîn xwînî bûn û agir pêket û şeweitî û can da. 

Dilaverî ku ew deng bihîstin di tarîtîya şevê da tifengê hilanî û hewar kir: ey namêrino, qirêjno, kujerino, xwînxwarino, bêîmanino!!! we keça min kuşt. Lenet li we be. We dikujim. Eger hûn diwêrin ji penahgeha xwe derkevin.

Hîn hewara Dilaverî xilas nebûbû  ku guleyek li ser dilê wî ya xemgîn rûnişt û ew jî di nava tendûrê û ser leşê Mircanê da ket û wisa bû ku şermeke din a qirêj bi navê memûrên me di dîrokê da qeyd bû.

Lêbelê Perîşan û Dilaver û Mircan tekî ku hîn nemirîne û ew di nava dilê xelkê da û hertim li ser zimanê xelkê ne û straneka mayinde di mûzîka Kurmancî..

ya bakûrê ya Xorasanê da ji xwe ra dagirtine. Xelkê bo şîna wan çîrok û helbestên bixeml strandin. Ew strana bi du zimanên Kurdî û Farsî li ser zimanê xelkê di civakan da berbelav bûye.

 

سترانا "کەچا کوردێ چنارانێ

کورتەیەکا ژ پرتووکا "#ھێزار_و_یێک_شەبێ_کورمانج"

نڤیسکار: #کەلیموڵا_تەڤەھودی

وەرگێر: #مھەمەد_تەقەڤی

رۆژەکێ ژ رۆژێن بھارێ، پەریشانێ، دەستێ کەچا خوەیا بچووک، مرجانێ، گرت و ژ گوندی دەرکەت و ڤەگەرییا ئالی کۆنێ خوە. د رێیا پڕپێچا چییایێن چنارانێ دا، دو مەموورێن دەولەتێ کو ژ بۆ دزییێ دچوون ناڤا کۆنێن کۆچەران، چاڤێن وان ل ژنەکە بەدەو و جوان ب ناڤێ پەریشان و زارۆکەکە مەزلووم ب ناڤێ مرجان کەت. وان دو دێوان ئێرش و دەستدرێژییا وان کرن و بلەز ل ھەسپێن خوە سوار بوون و ھەسپێن خوە بەزاندن و ژ ور دوور بوون.

پشتی دەمەکە کورت، پەریشان ب چاڤێن تژی ھەستر، ھەیران، ژار، بەلەنگاز و کەلۆگری کەتە ناڤا رێ و لگەل کەچا خوە چوون ئالی کۆنێ. رۆژێ ژ شەرمێ دخواست خوە ل پاش چییان ڤەشێرینە. پەریشانێ پشتا خوە دا سەر زنارەکی و روویێ کەچا خوە مرجان رامووساند و گۆت: دەلالیکا من، ئەز ئێدی نکارم ژ چییێ ھلکشم و ھێزەک ل من نەمایە، ھەرە کۆنێ و ژ باڤێ خوە دلاڤەری را ببێژە بلا وەرە ئالیکارییا من.

مرجان چوو و باڤێ خوە ژ وەستییان و ماندیبوونا داییکێ ئاگاھدار کر.

دلاڤەری باوەر نەدکر کو ژنەکە چەلەنگ وەکە پەریشانێ، وەستییایی و ژ پێ کەتیبە. بلەز رەڤییا چوو و خوە گھاند پەریشانێ لێ پشتی دیتنا وێ، چاڤ لێ تاری بوون و دنیا د دۆرا سەرێ وی دا زڤری. پەریشان د ناڤ خوینا خوە دا وەربووبوو. ژ بەر شەرمسارییا مەزن، مرن ل بەر چاڤێن وێ ژ ژییانێ خوەشتر بوو لۆما وێ کێر ھەتا دەستەیێ کربوو د ناڤا سینگێ خوە دا و خوە کوشتبوو. ژن و مێرێن کۆچەر ب قیرین و گرینا وان، خوە گھاندن لەشێ خوینییا پەریشانێ و پاشێ وان لێش ل سەر چییایەکی د پاش کۆنان دا دەفن کر.

رۆژا دن دلاڤەری پەزێن خوە فرۆتن و چوو قووچانێ و تفەنگەکا برنۆ و دەستەیەکە گولەیان کڕین. د ژییانا کۆما مێران دا تفەنگ ھەڤالێ مەزلووم و بێچارەیەنە.

ھین چلەما پەریشانێ نەگھشتبوو کو بۆ جارەکە دن ئەو دو ژاندارمێن بێنامووس ژ پاسەگەھا چنارانێ چوون چییێ. دلاڤەری شەڤ و رۆژان خوە د پاش زناران دا ڤەشارتیبوو و ل بەندا دەمەکا وسا بوو. ئەڤ دەما تۆلھلدانێیە لۆما تلێن وی چوو سەر ماشەیا تفەنگێ و گولە بەردا. دەنگێ گولەیێ دەرکەت و دو ژاندارمێن بەدکار کەتن ئەردێ. دلاڤەری کێر ژ کەمەرا خوە دەرخست و سەرێن وان ژێ کرن و ئاڤێتن تۆربەیێ خوە و چوو ئالی کۆنان.

وی سەرێن خوینییێن وان دو ژاندارمان ل شڤەکی گرێدان و کوتان بن گۆرا پەریشانێ کو ئێدی ببە نیشانا نامووسپەرەستی و تۆلھلدانا وی. ئێدی کارێ وی خلاس بووبوو.

ئێڤارا وێ رۆژێ دلاڤەری دەستێ مرجانێ گرت و چوون ناڤا ئشکەفتەکا چییێ و خوە ڤەشارتن. ژاندارمان ژ بۆ سەرێ بڕییێ دلاڤەری خەلات دانی و شەڤ و رۆژان ئەو شۆپاند. 

لێ دلاڤەر و مرجان، پاییز و زڤستانێ د چییا و ئشکەفتێن ھەزارمەچیتێ دا، ژان و سەرما و بەرف و باران و برچینێ دەرباس کرن و ژ بەر دووری و جداتییا ژ داییکێ و ھەڤژینێ ھێستر رژاندن. 

نەورۆز ھات. دلاڤەر شەڤانە چوو چنارانێ و ب ئالیکارییا ھەڤژینا ھەڤالێ خوە، دامانەک ژ مەخمەلێن سۆر و بەدەو بۆ مەرجانێ دوروو و لێ کر داکو ئێش و کولا بێدێبوونێ ژ بیر بکە..

ئەو دەم مرجان د جلووبەرگێن نوو  و رەنگین دا چقاس بەدەو و خوەشک بووبوو.

شەڤا یەکەما سالا نوو بوو. دلاڤەر و مرجان بێخانی، ل سەر تەندوورا کەلبەلییی روونشتبوون و لەشێن خوەیێن جەمدی و سەرماژۆ د گەرمایێ ئاگرێ نیڤتەمری دا گەرم دکرن.

دلاڤەری دەست کشاند سەر گولییێن مرجانێ و کەچا خوەیا بچووک و خوەشک پەرخاند و ژێ را لۆراند داکو راکەڤە: 

راکەڤ کەچکا دەلالا من کو نەورۆزا تە پیرۆز بە

راکەڤ مەرخا منا خوەشک کو نەورۆزا تە پیرۆز بە

راکەڤ ئەی نازەنینا من کو نەورۆزا تە پیرۆز بە ...

لۆراندنا دلڤەری ھین خلاس نەبووبوو، مرجان د خەوا شیرین بوو کو ژ پاش دیوارێ مالا کەلبەلییی دەنگێ گولەیەکێ ژ تفەنگێ ژاندارمەکی دەرکەت و پشترا دەنگێ ئاخین و شەوتینا مرجانێ بلند بوو و وەکی بالندەیەکە باسکشکەستی کەتە ناڤا تەندوورێ و جلووبەرگێن وێیێن رەنگین خوینی بوون و ئاگر پێکەت و شەوەتی و جان دا. 

دلاڤەری کو ئەو دەنگ بھیستن د تاریتییا شەڤێ دا تفەنگێ ھلانی و ھەوار کر: ئەی نامێرنۆ، قرێژنۆ، کوژەرنۆ، خوینخوارنۆ، بێیماننۆ!!! وە کەچا من کوشت. لەنەت ل وە بە. وە دکوژم. ئەگەر ھوون دوێرن ژ پەناھگەھا خوە دەرکەڤن.

ھین ھەوارا دلاڤەری خلاس نەبووبوو  کو گولەیەک ل سەر دلێ وییا خەمگین روونشت و ئەو ژی د ناڤا تەندوورێ و سەر لەشێ مرجانێ دا کەت و وسا بوو کو شەرمەکە دنا قرێژ ب ناڤێ مەموورێن مە د دیرۆکێ دا قەید بوو.

لێبەلێ پەریشان و دلاڤەر و مرجان تەکی کو ھین نەمرینە و ئەو د ناڤا دلێ خەلکێ دا و ھەرتم ل سەر زمانێ خەلکێ نە و سترانەکا مایندە د مووزیکا کورمانجییا باکوورێیا خۆراسانێ دا ژ خوە را داگرتنە. خەلکێ بۆ شینا وان چیرۆک و ھەلبەستێن بخەمل ستراندن. ئەو ستران ب دو زمانێن کوردی و فارسی ل سەر زمانێ خەلکێ د جڤاکان دا بەربەلاڤ بوویە.

در یکی از روزهای بهاری ، پریشان، دست دخترکوچکش مرجان را گرفته و از روستا به سیاه چادر خود برمیگشت.  

در پیچ وخم کوهستان چناران، دو مأمور دولت که برای غارتگری به میان عشایر میرفتند، به او برخوردند.

پریشان : زنی زیبا و جوان با کودکی مظلوم به همراه . آن دو هیولا بر او تاختند، عفتش را لکه دار ساخته و فاتحانه سوار براسب به تاخت دور شدند.

 لحظه ای بعد پریشان، حیران و زار و درمانده، بغض درگلو و اشک در دیده، به سوی چادرها به راه افتاد. خورشید میرفت که از شرمندگی در پشت کوهها پنهان شود. پریشان بر تخته سنگی تکیه داد و چهره دخترش مرجان را بوسید و گفت:

 عزیزم، توان بالا رفتن از کوه را ندارم. به چادرها شو، پدرت دلاور را بگو به یاری ام بیاید.

 مرجان رفت و  پدر را از خستگی و واماندگی مادر آگهی داد.

دلاور نتوانست باور کند که چالاک زنی چون پریشان، از خستگی مانده باشد. به سوی پریشان دوید اما از آنچه دید، چشمانش سیاهی رفت. پریشان در خون غلتیده وکارد تا دسته در سینه اش فرو رفته بود که او مرگ را بر زندگی ننگین ترجیح داده بود.

با فریاد و شیون آنها ، زنان و مردان چادرنشین خود را به پیکر آغشته به خون پریشان رساندند و پیکرش را بر فراز کوهی در پشت سیاه چادرها به خاک سپردند.

 روز دیگر دلاور گوسفندانش را فروخت و به قوچان رفت و تفنگی برنو با یک قطار فشنگ خرید که در زندگی ایل مردان ، تفنگ یار مظلومان و ستمدیدگان است.

هنوز چهلم پریشان فرا نرسیده بود که دیگر بار آن دو ژاندارم بی حیا از پاسگاه چناران به کوهستان رفتند.

 دلاور که روزها و شبها در پشت تخته سنگها در کمین چنین لحظه ای، به انتظار بود، انگشتش بر روی ماشه رفت. نفیرگلوله برخاست و دو امنیه نابکار بر زمین غلتیدند. دلاور کارد از کمر بیرون کشید. سر از تن آن دو نامرد جدا کرد و در توبره انداخت و راهی چادرها شد.

 سرهای آغشته به خون دو ژاندارم را برچوبی کوبید و در پائین گور پریشان نصب کرد که گواه ناموس پرستی و انتقام گیریش باشد. دیگر کار تمام شده بود.

غروب آن روز دلاور دست مرجان را گرفت و در شکاف کوهها ناپدید شد. ژاندارمها برای سر بریده دلاور جایزه تعیین کردند و همه جا شب و روز در تعقیب او بودند. 

اما دلاور و مرجان، پائیز و زمستان را درکوهها و غارهای هزارمسجد ، سوز سرما و برف و باران و گرسنگی را تحمل کردند و از غم دوری مادر و همسر اشکها ریختند.

 عید نوروز فرا رسید. دلاور شبانه به چناران آمد و با کمک همسر دوستش ،  دامنی پرچین از مخمل سرخ و زیبا برای مرجان دوخت و بر او بپوشانید تا غم بی مادری را فراموش کند ..

و مرجان در لباس نوورنگین کرمانجی چه زیبا و طناز شده بود. 

شب اول سال نو بود. دلاور و مرجان بی خانمان، بر روی تنورکلبعلی نشسته بودند تا تن سرمازده خویش را درگرمای آتش نیم خاموش تنور آرامش بخشند.

 دلاور دست برگیسوی مرجان فروبرده و دخترکوچک و قشنگش را نوازش و لالایی میکرد که به خواب رود:

بخواب ای دخترنازم که نوروزت مبارک 

بخواب ای سروطنازم که نوروزت مبارک

بخواب ای مایه نازم که نوروزت مبارک

الالا، ای گل نازم، الا ای سرو طنازم ....

زبان دلاور در اوج لالایی بود و مرجان در خواب ناز که از پشت دیوار حیاط کربلایی علی نفیرگلوله ای از تفنگ ژاندارمی برخاست و فریاد آخ سوختم مرجان در فضا پیچید و پرپر زد و به میان تنور افتاد و لباس رنگینش به خون آغشته شد و آتش گرفت. 

دلاور در تاریکی شب دست به تفنگ برد و فریاد زد:

آهای نامردها، پست فطرتها، جلادها، خون آشام ها، بی ایمانها، دخترم را کشتید. لباس عید او را به خون آغشتید. نفرین برشما. می کُشمتان. اگر مردید از پناهگاهتان بیرون آئید.

 هنوز فریاد دلاور تمام نشده بود که گلوله ای دیگر بر قلب غمگین او نشست و او نیز روی جنازه مرجان بر تنور افتاد و بدینگونه دودمانی دیگر از ظلم مأموران مان رژیم بر باد رفت.  چنانکه دودمان کلمیشی  ها در سبزوار و صدها و هزاران دودمان دیگر.

 اماپریشان  و دلاور و مرجان گویی نمرده بودند.آنها در دل و زبان و دهان مردم جان گرفتند و ورد زبانها شدند و آهنگ ماندگاری از خود در موسیقی کرمانجی شمال خراسان به یادگار گذاشتند. مردم در سوگ آنها داستانها و اشعار زیبایی سرودند و زمزمه کردند و آهنگ « دخترکرد چناران» به دو زبان کردی و فارسی بر سر زبانها افتاد.

خلاصە ای از کتاب هزار و یک شب کرمانج

تالیف کلیم اللە توحدی