kurdish linguistics

از آنجا کە در ردە شناسی زبانی زبان کردی، گویش کرمانجی در رده زبانهای نیمه ارگتیو قرار دارد لذا عبور از این خط مرز زبانی ما را از ساخت کردی کرمانجی دور و در عوض به ساخت زبانهای غیر ارگتیو مثل فارسی و انگلیسی و امثالهم نزدیکتر می کند و در درازمدت باعث تغییر زبانی یا آسیمیلاسیون زبانی می شود. بارها این انحراف زبانی در زبان گفتاری و همچنین شعری معاصر و در برخی موارد در شعر شاعران کلاسیک همچون جعفرقلی دیدە شدە است. کە در پایان این نوشتار به آنها اشاره می شود.

ارگتیویتی:
ارگتیویتی نظام حالت دهی است کە در آن فاعل از نظر صرفی نشاندار و مفعول بی نشان است و همچنین از نظر مطابقه، شناسه فعلی از نظر شخص و شمار با مفعول مطابقت می کند. این نظام حالت دهی درست بر خلاف نظام حالت دهی فاعلی-مفعولی است. از آنجا کە نظام حالت دهی ارگتیو تنها در زمان گذشته و برای فعلهای متعدی روی می دهد بە این خاطر آن را در گویش کرمانجی نیم ارگتیو یا گسسته می نامند. نیم دیگر نظام حالت دهی در گویش کرمانجی فاعلی-مفعولی است کە تنها در زمان حال و برای افعال متعدی بکار می رود بە این روش کە فاعل از نظر نشانداری بی نشان و ساده است و از سوی دیگر مفعول نشاندار و صرف می شود. شناسه فعل متعدی نیز در این نوع نظام حالت دهی از نظر شخص و شمار با فاعل مطابقت می کند درست مانند نظام مطابقه در فارسی.
مثالهای مربوط به نظام حالت دهی ارگتیو:
۱. وێ ئەز کوشتم.
مثال فوق نمونه ای از نظام حالت دهی ارگتیو است کە در آن فاعل(ضمیرِ وی) به صورت صرفی است در حالی کە مفعول(ضمیرِ ئەز) به صورت ساده و غیرصرفی است. از سوی دیگر شناسه فعلیِ فعل متعدیِ "کوشتم" از نظر شخص و شمار با مفعولِ "ئەز" مطابقت نموده است.
نکتە: حتی اگر بە جای ضمیرِ "وێ" به عنوان فاعل از اسم استفاده کنیم باز هم صرف و نشاندار می شود.
مثال:
۲. خەجێ ئەز کوشتم.
خەجێ بە وسیله نشانگر مونثِ "-ێ" نشاندار شدە است.
این در حالیست کە اگر اسم بە جای مفعول قرار گیرد بی نشان و ساده باقی می ماند یعنی هیچ نشانگری به اسم اضافه نمی شود.
مثال:
۳. وێ مەم کوشت.
مەم در مثال فوق ساده و بی نشان است.
مثالهای مربوط به نظام حالت دهی فاعلی-مفعولی:
٤. ئەو من دکوژه.
مثال فوق نمونه ای از نظام حالت دهی فاعلی-مفعولی است کە در آن فاعل(ضمیرِ ئەو) به صورت ساده و غیرصرفی(بی نشان) است در حالی کە مفعول(ضمیرِ من) به صورت نشاندار و صرفی است. از سوی دیگر شناسه فعلیِ فعل متعدیِ "دکوژە" در زمان حال از نظر شخص و شمار با فاعل "ئەو" مطابقت نموده است.
نکتە: حتی اگر بە جای ضمیرِ "ئەو" به عنوان فاعل از اسم استفاده کنیم باز هم ساده و بی نشان(غیرصرفی) و در عوض مفعول نشاندار و صرف می شود
مثال:
۵. زین من دکوژە.

در مثال فوق "زین" ساده و بدون هیچ نشانگری بکار رفتە است و در عوض ضمیرِ "من" به عنوان مفعول در حالت نشاندار و صرفی بکار رفتە است.
این در حالیست کە اگر در جایگاه مفعول، اسم بە جای ضمیر قرار گیرد با اضافه کردن یک نشانگر صرفی نشاندار و صرف می شود.
مثال:

۶. ئەو مەمی دکوژە.

در مثال فوق مەمی بە وسیله نشانگر مذکرِ "-ی" نشاندار شدە است.

✅یادآوری یک نکتە در همه مثالهای فوق ضروری به نظر می رسد و آنهم بحث ضمیر اندازی(ضمیر پنهان بە واسطه شناسه فعلی) در ساخت جملات گویش کرمانجی هم در زمان حال و هم در زمان گذشته است.
از آنجا کە در گویش کرمانجی با دو ساخت ارگتیو و همچنین فاعلی-مفعولی روبرو هستیم بنابراین از منظر ضمیراندازی با دو مسئله روبرو هستیم.
۱. در ساخت ارگتیو بدلیل اینکە شناسه فعلی با مفعول مطابقت دارد بە این خاطر تنها مجاز به حذف ضمیر مفعولی هستیم چون شناسه فعلی نمودی از نقش مفعول در جمله باشد و برعکس فاعل به هیچ عنوان نمی تواند از جمله حذف شود چون هیچ عنصر از اقمار فعلی در جمڵه موجود نیست کە نشان از فاعل باشد به این خاطر میتواند در جمله باعث ابهام شود.
۷. وێ کوشتم.
در مثال فوق مفعول حذف گردیدە است و هیچ مشکلی در جمله نە از نظر دستوری و نە از نظر معنایی بوجود نیامده است چون شناسه فعلی "-م" مفعول "ئەز" را در خود پنهان نموده و خود منعکس کننده نقش مفعولی است. در حالی کە اگر فاعل حذف شود بدلیل اینکە هیچ عنصر فعلی وجود ندارد کە گویای نقش فاعلی باشد لذا ایجاد ابهام در جمله می کند.
مثال:
٨. ئەز کوشتم.*
در مثال فوق بدلیل اینکە فاعل محذوف است بە این خاطر باعث ابهام شدە است و مخاطب می تواند سوال زیر را مطرح کند:
۹. کێ ئەز کوشتم؟
جواب سوال فوق هر کسی می تواند باشد:
۱۰. تە ئەز کوشتم.
۱۱. وێ/وی ئەز کوشتم.
۱۲. وە ئەز کوشتم.
۱۳. وان ئەز کوشتم.
۱۴. زینێ ئەز کوشتم.

همانگونه کە در جوابهای فوق مشخص است فاعل هر کسی می تواند باشد: تە، وی/وێ، وە، وان، زینێ

۲. این در حالیست کە در ساخت فاعلی-مفعولی درست به مانند ساخت زبان فارسی بدلیل اینکە

شناسه فعلی با فاعل مطابقت می کند بە این خاطر میتوان فاعل را از جمله حذف نمود و شناسه فعلی خود نمودی از فاعل در جمله است به عبارت دیگر میتواند نقش فاعل را در خود منعکس کند. بر عکس در چنین ساختی مفعول نمی تواند از جمله حذف شود چون هیچ عنصر فعلی در جمله وجود ندارد کە نشان از نقش مفعولی داشتە باشد بە این خاطر اگر مفعول از جمله حذف شود به نوعی ایجاد ابهام می کند و جمله ناقص می شود.
مثال:
۱۵. من دکوژە.

در مثال فوق بدلیل اینکە شناسه فعلیِ(ـە) با فاعل سوم شخص مفرد مطابڤت دارد بنابراین میتوان فاعل را از جمله حذف کرد به عبارتی شناسه فعلی "ـە" فاعل(ضمیر یا اسم سوم شخص) را در خود پنهان نموده است و به نوعی نمایانگر فاعل در جمله است. در حالی کە اگر مفعول از جمله حذف شود باعث ایجاد ابهام در جمله و مخاطب با سوالات بی شمار مواجە می شود.
مثال:
۱۶. ئەو دکوژە.
۱۷. ئەو کێ دکوژە؟
۱٨. ئەو من دکوژه.
۱۹. ئەو تە دکوژە.
۲۰. ئەو وێ/وی دکوژە.
۲۱. ئە مە دکوژە.
۲۲. ئەو وە دکوژە.
۲۳. ئەو وان دکوژە.
۲۴. ئەو مەمی دکوژە.

نمونە ای از انحرافهای زبانی در شعر شاعران معاصر بدون ذکر نام:

"کوشتنا زمێن
گرتن چاڤ و هانین خزان
گوتن: ئەو ئه رووزی رەسان
وه نەرمکێ کوشتن زمان!"

در نمونه شعر فوق در چند مورد انحراف زبانی رخ داده است کە به ترتیب به آنها اشاره می شود: در مصراع نخست "گرتن چاڤ و هانین خزان" بدلیل اینکە ساخت از نوع ارگتیو است به این خاطر حذف فاعل غیرمعقول است و باعث ایجاد ابهام می شود. میتوان سوال فوق را از شاعر پرسید:
کێ چاڤ گرتن؟
کێ خزان هانین؟
جواب هرکدام از سوالات فوق هر کسی می تواند باشد: من، تە، وێ/وێ، مە، وە، وان....
مورد بعدی کە باز هم نوعی انحراف زبانی است در مصراع دوم و در مورد فعل متعدی "گۆتن" رخ داده است:
"گۆتن: ئەو ئە رووزی رسان"
بکاربردن فعل "گۆتن" به دو دلیل نوعی خطای زبانی محسوب می شود:
۱. فاعل فعل "گۆتن" نامشخص است. همانگونە که در بالا گفتە شد فاعل فعل متعدی در زمان گذشتە نمی تواند از جمله حذف شود چون هیچ عنصر فعلی نمی تواند نقش آن را در جملە نشان دهد از طرفی شناسه فعلی مربوط به مفعول است و نە فاعل.
۲. مورد بعدی اینکە چون مفعولِ فعل گۆتن تنها یک جمله واره اسمی است بنابراین مفرد است و شناسه فعلی باید بصورت مفرد بکار رود.
۳. انحراف یا خطای زبانی دیگر مربوط به مصراع سوم است کە در آن فاعل فعل "کوشتن" نامشخص است. از آنجا کە فعل"کوشتن" متعدی است و در زمان گذشتە بیان شدە است بنابراین حذف فاعل باعث ایجاد ابهام می شود. می توان این سوال را پرسید کە چە کسی کشت؟ چون فاعل نا مشخص است هر کسی را می توان متهم نمود.
۴. انحراف زبانی دیگر باز هم به همان مصراع آخر و مربوط به مفعول فعل "کوشتن" است. چون مفعول این فعل "زمان=زبان" مفرد است بنابراین شناسه فعلی نیز باید مفرد و به صورت "کوشت" بیان شود.
اصلاح کلی شعر فوق چنین است:

✅
کوشتنا زمێن
وان گرتن چاڤ و هانین خزان
وان گوت: ئەوه رووزی رەسان
وه نەرمکێ وان کوشت زمان!

نمونە ای دیگر:

ئەم زاروکێن نێنە دیتن
زمانێ وان موفت فریتن
کانیا زمانێ وان هشک بوو
دئ باڤان ئەو کانیا میتن

در شعر فوق دو نمونه انحراف زبانی رخ دادە است:
۱. در مصراع دوم فعل "فریتن" از جهت اینکە مفعول آن(زمان) مفرد است از معیار ارگتیو منحرف شدە است. درست آن "فریت" است.
۲. انحراف دیگر مربوط بە فعل "میتن" است. چون فاعل "کانی" مفرد است بنابراین شکل درست آن "میت" است.

نمونە خطاهای زبانی در بین شاعران معاصر و گذشتە فراوانند اما در اینجا نگارنده تنها بە ذکر دو نمونه از این خطاهای زبانی بسنده می کند.

۱. دیوان جعفرقلی، ص٦۹:

"تەماشەی بەژنێ کرم، نالێ سەرو و سەنوبەر"
در مثال فوق انحراف زبانی مربوط به فعل "تەماشە کرم" است. از آنجا کە فعل "تەماشە کرن" متعدی و گذشته است بنابراین حذف فاعل نامعقول می نماید هرچند شناسه فعلی "-م" خود گویای فاعل است با این حال باز هم خطا است چراکە در زمان گذشتە شناسه فعلی باید با مفعول کە همان "بەژن" است مطابقت کند.
در حقیقت ژرف ساخت درست و حقیقی جمله فوق به صورت زیر است:
"من بەژنا وێ تەماشە کر"
کە با چند گشتار به روساخت زیر می رسیم:
"من تەماشەی بەژنا وێ کر"

۲. دیوان جعفرقلی، ص۷٨:

مینا یارێ کەس نەدیم، لە ملکێ خوراسانێ

در مثال فوق انحراف زبانی مربوط به فعل "نەدیم" در مصراع نخست است. از آنجا کە فعل "نەدیم" متعدی و در زمان گذشته بیان شدە است لذا حذف فاعل از جمله نامعقول می نماید هرچند شناسه فعلی "-م" خود نشاندهنده فاعل است اما باز هم خطای زبانی روی داده است چراکە در زمان گذشتە شناسه فعلی باید با مفعول کە همان "کەس" است مطابقت کند.
در حقیقت ژرف ساخت درست و حقیقی جمله فوق به صورت زیر است:
"مینا یارێ من کەس نەدیت"
کە با چند گشتار به روساخت زیر می رسیم:
"من مینا یارێ، کەس نەدی"

نویسنده: محمد تقوی